De Nederlandse Paradox verklaard

In de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw leek de relatie tussen voeding en hartziekten eenvoudig: consumeer meer verzadigd vet en je had een hoger risico op hart- en vaatziekten. Nederlanders consumeren nog steeds relatief veel zuivel. Kaas, melk, boter en vlees leveren gemiddeld ongeveer 15 procent van de dagelijkse calorieën als verzadigd vet en dat is ruim boven de vaak aanbevolen limiet van 10 procent. Toch daalde de sterfte aan hartinfarcten in Nederland sinds 1970 met circa 70 procent. De sterfte aan ischemische hartziekte ligt lager dan in de Verenigde Staten en slechts licht hoger dan in Frankrijk. Dit fenomeen staat bekend als de Nederlandse Paradox[1].

De paradox kwam duidelijk naar voren in grote Nederlandse cohortstudies. In de EPIC-NL-studie (European Prospective Investigation into Cancer and Nutrition–Netherlands) volgden onderzoekers tienduizenden deelnemers. Totale inname van verzadigd vet was niet geassocieerd met een hoger risico op coronaire hartziekten, ontstaan door atherosclerose (slagaderverkalking). Integendeel. Het bleek dat een hogere inname van energie uit verzadigd vet hing samen met een 17 procent lager risico op ischemische hartziekte. Dit effect werd vooral gedreven door kortere vetzuren (4:0 tot 10:0), myristinezuur (14:0), de odd-chain vetzuren (15:0 + 17:0) en verzadigd vet uit zuivel, zoals boter, kaas en melkproducten. Alleen palmitinezuur (16:0), dat vooral uit vlees komt, toonde een licht verhoogd risico[2].

Een eerdere analyse uit de Netherlands Cohort Study (NLCS) liet zien dat gefermenteerde volle melk juist omgekeerd geassocieerd was met totale sterfte en (niet-significant) met beroerte. Boter en zuivelvet toonden bij vrouwen een lichte toename in risico, maar het algemene patroon ondersteunde geen sterke schadelijke rol van zuivel[3].

Wetenschappers verklaren dit grotendeels met het zogenaamde food matrix-effect: verzadigd vet in een compleet voedingsmiddel gedraagt zich in het lichaam anders dan geïsoleerd vet[4]. In kaas en yoghurt zitten calcium, eiwitten, probiotica en het melkvetbolletjesmembraan (MFGM) die de opname van vetzuren beïnvloeden, het cholesterolprofiel verbeteren of ontstekingen remmen. Gefermenteerde zuivel lijkt zelfs extra gunstig. Onderzoeken benadrukken dat volle zuivelproducten, vooral yoghurt en kaas, geen nadelige effecten hebben op bloedlipiden, bloeddruk of cardiometabole risico’s zoals eerder werd verwacht op basis van alleen het verzadigde vetgehalte[5].

Naast voeding speelt leefstijl een belangrijke rol. Nederlanders fietsen veel, roken minder dan vroeger en hebben een uitstekend zorgstelsel. Het dieet volgt grotendeels de Schijf van Vijf: veel groente, fruit en volkorenproducten, met matig rood vlees. Hoge zuivelconsumptie gaat zelden samen met overmatig ultra-bewerkt voedsel.

Toch blijft discussie bestaan. De Gezondheidsraad en het Voedingscentrum adviseren nog steeds om verzadigd vet te vervangen door onverzadigde vetten uit plantaardige oliën, noten en vis, omdat meta-analyses en RCT’s aantonen dat dit LDL-cholesterol en het risico op hartziekten verlaagt. Critici wijzen erop dat Nederlandse observaties laten zien dat de bron en context van het vet minstens zo belangrijk zijn als de totale hoeveelheid[6].

De Nederlandse Paradox is uiteraard geen vrijbrief voor onbeperkt vet, maar meer een uitnodiging tot nuance. Niet al het verzadigd vet is gelijkwaardig. Een patroon met volle zuivel in een verder gezond eetpatroon lijkt niet schadelijk en kan zelfs voordelen bieden. Terwijl richtlijnen nog vaak focussen op nutriënten, tonen studies uit Nederland dat we beter naar hele voedingsmiddelen kunnen kijken. Kaas en boter blijven voor veel Nederlanders op de boterham en wetenschappelijk onderzoek geeft ons voorlopig gelijk.

[1] The Skeptical Cardiologist: Why Are The Dutch So Heart Healthy and Happy (And Tall)? Part I: Is It Their Diet? (2017). Zie hier.
[2] Praagman et al: The association between dietary saturated fatty acids and ischemic heart disease depends on the type and source of fatty acid in the European Prospective Investigation into Cancer and Nutrition-Netherlands cohort in American Journal of Clinical Nutrition – 2016
[3] Goldbohm et al: Dairy consumption and 10-y total and cardiovascular mortality: a prospective cohort study in the Netherlands in American Journal of Clinical Nutrition – 2011
[4] Astrup et al: Dietary Saturated Fats and Health: Are the U.S. Guidelines Evidence-Based? in Nutrients - 2021
[5] Givens: Saturated fats, dairy foods and cardiovascular health: No longer a curious paradox? in Nutrition Bulletin – 2022
[6] Gezondheidsraad: Richtlijnen goede voeding voor mensen met hart- en vaatziekten door atherosclerose – 2023. Zie hier (pdf).